Озеро Алаколь у горного прохода Джунгарских ворот.

«…мы нашли некое море, не очень большое, имя которого… нам неизвестно. На берегу же этого моря существует некая небольшая гора, в которой, как говорят, имеется некоторое отверстие, откуда зимою выходят столь сильные бури с ветрами, что люди едва и с большой опасностью могут проходить мимо».

Джованни дель Плано Карпини. «История Монголов, которых мы называем Татарами». 1245-1247 г.г.

Острова озера Алаколь.

Алаколь – самое глубоководное озеро среди бессточных озер Казахстана, с интенсивным ветровым волнением. Оно расположено в тектонической депрессии, в Джунгарских воротах. Абсолютная высота его уровня 347 м. По своей наполненности оно немногим уступает Балхашу.
В него впадает 15 рек – Емель, Уржар, Катынсу, Жаманты, Ыргайты и др. Воды озера пресные только в устьях рек, а на некотором расстоянии от берегов горько-соленые. Увеличение минерализации происходит к центральной глубоководной части и изменяется от года к году.
Вода хлоридно-натриевая, сульфатно-натриевая или хлоридно-сульфатно-натриевая. Отмечено увеличение соединений тяжелых металлов и пестицидов в воде, зообентосе и рыбе. Обычно Алаколь называют соленым озером, но по существующим классификациям оно слабосоленое или солоноватое.
Замерзание озера идет долго и сложно из-за его глубоководности, изрезанности берегов, интенсивного волнения, распределения и перемещения ветра. Общая продолжительность замерзания два месяца. Первые ледовые образования появляются в третьей декаде ноября, а ледостав на всей поверхности завершается лишь в январе – начале февраля.
Средняя толщина льда 55 см. Вскрытие озера происходит в конце марта – начале апреля. Алаколь уникален по своим размерам и повторяемости сильного ветрового волнения. По высоте волн он превосходит более обширные водоемы и крупные водохранилища.

Происхождение слово Алаколь.

Название его обычно связывают с казахским словом «ала» – «пестрое». Но существуют и другие толкования этого гидронима. Среди них наибольшего внимания заслуживает прилагательное «большое». Ведь озеро действительно самое большое в группе здешних озер.
У юго-западной оконечности Балхаша тоже есть озеро Алаколь. И оно там тоже самое большое. В Карагандинской области в группе малых озер самое большое также именуется Алаколем. Да и вообще слово «пестрое» в этом случае не несет важной информации, совсем другое дело – «большое».
И еще одно соображение в пользу этого толкования. Некоторые исследователи считают, что слово «ала» восходит к тюркским и древнетюркским «улуг», «улы» или «оло», т. е. «большое», «великое». Во времена Тимура (XIV в.) Алаколь называли Улугколь.
Известно, что в эпоху тюркского государства кимаков (IX-XI в.в.) по озеру курсировали парусные лодки. Кимаки называли озеро Гаган – по имени города, находившегося на его берегу. Возможно, слово «гаган» в арабской передаче восходит к таджикскому или согдийскому «гардан», что значит «горный проход».
Алаколь находится в горном проходе Джунгарских ворот. Мимо озера в средние века проходил один из караванных путей. 

Озера вокруг Алаколя.

С северо-запада к Алаколю примыкают два других крупных озера – Сасыкколь и Уялы (Кошкарколь). Они пресные и соединены друг с другом проливом. В Сасыкколь впадает самая многоводная река здешних мест – Тентек. В густых береговых зарослях Сасыкколя местами застаивается вода, издающая неприятный запах.
Поэтому оно именуется Тухлым озером, т. е. Сасыкколем. К юго-востоку от Алаколя находится малое озеро Жаланашколь. Вода в нем чуть солоноватая. Озера здешних мест – Алаколь, Сасыкколь, Уялы и Жаланашколь – и огромное множество мелких озер в далеком прошлом сливались воедино с Балхашом и Эбинуром, представляя огромный водный бассейн – Малое море здешних мест.

Острова на озере Алаколь.

На Алаколе расположены три острова. В центре самый большой - Улькен Аралтобе (Большой остров-сопка). Площадь его 20 км кв. Все три острова и дельта реки Тентек входят в состав Алакольского заповедника. Он основан в 1998 г. Его общая площадь 21 000 га.

Ветры на озере Алаколь.

Климат в районе Алакольской группы озер континентальный. Средние годовые температуры воздуха близки к 7 0 С. Зима малоснежная, но часто свирепствует юго-восточный ураганный ветер евгей (Эби, Ибэ, Юй-Бэ). Особенно он характерен для зимы и весны.
Порывы ветра иногда достигают скорости 72 м/с. Евгей временами сменяется менее сильным западным ветром сайканом. Сайкан (Сайхан) – невысокие горы в 55 км к западу от Алаколя. Сайхан по-монгольски означает «красивые».
Но нигде более в Казах стане нет таких ветров, которые были бы сравнимы с евгеем. Впервые мир узнал о нем от Плано Карпини.
Посланник Папы Римского к монгольскому хану, он в 1245 г. Проследовал мимо Алаколя и написал в своем сочинении:
«…мы нашли некое море, не очень большое, имя которого… нам неизвестно.
На берегу же этого моря существует некая небольшая гора, в которой, как говорят, имеется некоторое отверстие, откуда зимою выходят столь сильные бури с ветрами, что люди едва и с большой опасностью могут проходить мимо».
Названия ветра восходят к озеру Эбинур, со стороны которого дует ураганный ветер. «Эби» означает по-персидски «прозрачное», «нур», или правильнее «нуур», – по-монгольски «озеро».

Растительный и животный мир озера Алаколь.

Воды Алаколя летом прогреваются до 26 0 С, а зимой, как уже говорилось, оно замерзает. Толщина льда в некоторые годы достигает 80 см. Основной ландшафтный фон Джунгарских ворот – пустыни. Но по берегам озер и рек, особенно у Сасыкколя и Уялы, произрастают в изобилии различные травы и кустарниково-древесные ассоциации.
Из околоводных и плавневых растений отметим тростники, рогоз, осоки, кувшинки и кубышки. В дельте Тентека широко распространены заболоченные участки. Вдоль него произрастают тополево-ивовые лески. Иногда встречаются клен Семенова, лох и единичные березы.
Очень характерны густые заросли ежевики. Из кустарников распространены шиповник, жимолость и гребенщик. В дельте Тентека - царство птиц. Здесь издавна сосредотачиваются гнездования кудрявого и розового пеликана, лебедей, большого баклана, колпицы, кваквы, цапель, озерной чайки, крачек, выпей, погонышей и многих других.
На островах Алаколя гнездится реликтовая чайка. Она была обнаружена здесь казахстанскими орнитологами несколько лет тому назад. Алакольская группа озер – рай для водоплавающих и околоводных птиц. Не случайно одно из здешних озер именуется Уялы, т. е. гнездовья.
В соседних горах – отрогах Джунгарского Алатау и Барлыка – обычно на осыпных склонах обитают кеклики, или каменные куропатки. При какой-либо опасности они предпочитают не улетать, а быстро взбегать по склону. Кеклик является своеобразным чемпионом по яйценоскости.
В иные годы, после массовой гибели птиц в суровые и снежные зимы, самки весной откладывают до 22 яиц за один «присест». Кеклики – промысловые птицы, излюбленный объект охоты. В камышовых зарослях озер и дельты обитает кабан, ондатра, пятнистая кошка и водяная крыса.
В давние времена, примерно сто лет тому назад, здесь водились тигры. В окружающих степях и горах встречается елик (сибирская косуля), лисы, барсуки, корсак, заяц-толай, еж.

Исследования озера Алаколь.

Положил начало исследованию озер Алакольской группы и их окрестностей ботаник А. И. Шренк, посетивший эти места в 1840 и 1841 гг. Его работы опровергли многие домыслы, основанные на расспросных сведениях купцов и дипломатов, побывавших в этих местах.
Шренк обстоятельно для своего времени изучил растительность, геологическое строение, рельеф, гидрографию и другие черты природы края. Интересны его соображения относительно смысла и происхождения географических названий.
Шренк замечает, что на многих старых географических картах Алаколь именуется Алакту-гуль. Это не случайно. По его мнению, топоним – искаженная форма «Алатауколь», т. е. «озеро гор Алатау». Заметим, что Алатау – общепринятое наименование Джунгарского Алатау в первую половину XIX в. и ранее.
Такое логичное объяснение происхождения названия озера и в наши дни должно находиться в ряду наиболее приемлемых его толкований. Интересно его сообщение о том, что, кроме топонима Алатау, в здешних местах было в ходу и другое название этих гор – Коктау.
В казахском языке в данном случае оно означает «небесные горы», а не «синие горы», как дословно Шренку перевели этот топоним. Исследователь на основе изучения геологии острова Аралтобе, расположенного на Алаколе, окончательно опроверг бытовавшее в то время представление о его вулканическом происхождении.
Даже знаменитый немецкий географ А. Гумбольдт уверовал в вулканизм острова. Шренк провел целый ряд важных наблюдений, посетив озера Алаколь, Уялы и Сасыкколь. Он составил первое верное представление о гидрографии здешних мест, сообщил первые сведения о распространении горных пород, обнаружил следы тигра на илистом берегу озера и весьма обстоятельно описал рельеф и растительность края.
И еще одно очень важное открытие Шренка. Посещая на пути к Алаколю ущелья Джунгарского Алатау, он впервые описал неизвестный науке вид ели. Шренк ее называл красной. После его исследований новый вид хвойного дерева стали именовать в его честь ель Шренка (Picea Schrenkiana).
В наше время в ходу и другое ее название-синоним – тянь-шаньская ель. Она украшает многие горные хребты Тянь-Шаня, включая и Заилийский Алатау. Шренку рассказывали фантастические истории об ураганном ветре эби, что он якобы исходит из пещер, что их пытались закрыть, но ничего из этого не вышло.  
Исследователь, конечно, не поверил в эти басни и правильно объяснил его происхождение особенностями рельефа. Интересно, что прошло 600 лет после путешествия Плано Карпини, который первым сообщил о ветре и привел нелепое представление здешних жителей о его природе, но миф продолжал существовать и во времена Шренка.

Минеральный источник Барлык-Арасан.

В непосредственной близости от Алаколя, в 25 км от его восточного берега находится известный в Казахстане минеральный источник Барлык-Арасан и курорт. Воды его используются для лечения нервной, сердечно-сосудистой и опорно-двигательной систем, некоторых кожных и кишечно-желудочных заболеваний.
Здесь в 1840 г. Побывал А. Шренк. По его измерениям, температура воды в источнике 34 0 С. И в те времена он привлекал многих больных. 

Алакөл табиғи қорығы.

Алакөл – Қазақстанның ағынсыз көлдерінің ішіндегі желмен ұдайы толқып жататын ең тереңі. Ол Жоңғар қақпасындағы тектоникалық депрессияда орналасқан. Абсолюттік биіктігінің деңгейі – 347 м. Суының молдығы жағынан Балқаштан кейінгі орында.
Оған Емел, Үржар, Қатынсу, Жаманты, Ырғайты секілді басаяғы 15 өзен құяды. Көлдің жағаға жақын жерлері тұщы, ал жағадан біраз алыстаған соң ащылығы арта түседі. Суы терең орталық бөлікте көбірек минералданады және жылдан жылға өзгеріп отырады.
Су хлор-натрийлі, сульфат-натрийлі немесе хлор-сульфат-натрийлі. Ауыр металдар мен пестицид қосылысының суда, зообентоста және балықтарда жоғары екендігі анықталған. Әдетте Алакөлді тұзды көл деп атайды, ал қолда бар жіктеулерге қарағанда ол аса тұзды емес, қышқылтым.
Тереңдігіне, жағасының жырымдалуына, үнемі толқып жатуына, жел бағытының ауысып тұруына байланысты көл ұзақ уақыт қатады. Көлдің қатуының жалпы ұзақтығы екі ай. Қарашаның үшінші онкүндігінде алғашқы мұз пайда болып, қаңтар мен ақпанның басында тұтасып қатады.
Мұздың орташа қалыңдығы – 55 см. Наурыздың аяғы – сәуірдің басында ериді. Алакөл – көлемі мен қаттыжел тербеткен толқынының қайталануы жағынан бірегей. Толқындары биіктігі жағынан ол анағұрлым көлемді су айдындары мен ірі су қоймаларынан асып түседі.
Оның атауын әдетте қазақтың «ала» сөзімен байланыстырады. Бірақ бұл су атауының (гидронимнің) басқа да түсініктері бар. Солардың ішінде «үлкен» сын есімі өзіне көбірек назар аудартады. Себебі көл осы өңірдегі көлдер тобындағы ең үлкені.
Балқаштың оңтүстік-батыс жиегінде тағы да Алакөл деген көл бар. Ол да сол жердің ең үлкен көлі. Қарағанды облысындағы шағын көлдер арасында да үлкен көл де Алакөл деп аталады. Жалпы «ала» сөзі бұл жағдайда аса маңызды ақпарат бермейді, «үлкен» сөзі – басқа мәселе.
Осы ойды қолдайтын тағы бір пікір бар. Кейбір зерттеушілер «ала» сөзі түркі және көне түркінің «ұлық», «ұлы» немесе «оло», яғни «үлкен», «ұлы» сөздерінен шыққан деп есептейді. Темірдің кезінде (XIV ғ.) Алакөл Ұлықкөл деп аталған.
Қимақтардың түркі мемлекеті дәуірінде (IX-XI ғ.ғ.) көлде желкенді қайықтар жүзіп жүргені белгілі. Қимақтар көлді жағадағы қаланың аты бойынша Гаган деп атаған. Мүмкін, «гаган» сөзі араб тілі арқылы келген тәжіктің немесе соғдылықтардың «тау өткелі» деген мағынаны білдіретін «гардан» сөзі болар.
Өйткені Алакөл Жоңғар қақпасының тау аралық өткелінде жатыр. Орта ғасырларда көлді жағалай керуен жолының бір тармағы өтті. Алакөл – Қазақстанның ағынсыз көлдерінің ішіндегі желмен ұдайы толқып жататын ең тереңі. Ол Жоңғар қақпасындағы Солтүстік-батыстан Алакөлге басқа екі ірі көл - Сасықкөл мен Ұялы (Қошқаркөл) шектеседі.
Олардың суы тұщы, бір-бірімен бұғаз арқылы жалғасады. Сасықкөлге осы маңайдағы ең суы мол Тентек өзені келіп құяды. Сасықкөлдің жағасындағы қалың қопада кейде су іркіліп жатып қалып, жағымсыздау иіс шығарады. Сол себепті оны Сасықкөл деп атап кеткен.
Алакөлден оңтүстік-шығысқа қарай Жалаңашкөл шағын көлі жатыр. Оның суы сәл ащылау. Осы өңірдің Алакөл, Сасықкөл, Ұялы, Жалаңашкөл көлдері және ұсақ көлдердің көпшілігі ерте заманда Балқаш пен Ебінұрға құйылып, үлкен су алабын – осы жердегі Кіші теңізді құраған.
Алакөлде үш арал бар. Дәл ортасында ең алкені – Үлкен Аралтөбе. Оның ауданы 20 шаршы километр. Бүкіл үш арал және Тентек өзенінің сағасы Алакөл қорығы құрамына кіреді. Оның негізі 1998 ж. құрылған. Оның жалпы ауданы 21 000 га.
Алакөл көлдер тобы ауданының климаты континентальды. Ауаның жылдық орташа температурасы 7 0 С-ға жақын. Қыста қар аз болады, бірақ оңтүстік-шығыстан Ебінің (Эби, Ибэ, Юй-Бэ) дауылды желі жиі соғады. Ол әсіресе қыс пен көктемге тән.
Желдің екпіні кейде секундына 72 метрге жетеді. Ебінің желі кейде батыстан соғатын сәл баяулау Сайқанныңжелімен алмасады. Сайқан – Алакөлден батысқа қарай 55 км жердегі аласа таулар шоғыры. Сайқан монғолша «әдемі» дегенді білдіреді.
Қазақстанда Ебімен салыстыруға келетін бірде-бір жел жоқ. Дүние жүзі ол туралы алғаш рет Плано Карпиниден білді.
Рим папасының монғол ханына жіберген елшісі 1245 ж. Алакөлдің жанына өтіп, өз шығармасында былай деп жазды:
«Біз… аты беймәлім бір көлге кез болдық, ол аса үлкен емес. Оның жағасында бір аласалау тау бар екен, соның саңылауы бар, сол жерден қыста қатты дауыл желдеп үрлейді, адамдар бұл үлкен қауіптен аса қиындықпен айналып өтеді деседі». 
Дауылдап соғатын желдің аты сол жақтағы Ебінұр көлінен келіп шыққан. «Ебі» парсыша «тұнық», «мөлдір» дегенді, ал «нұр» немесе дұрысы «нұұр» монғолша «көл» дегенді білдіреді. Алакөлдің суы жазда 26 0 С-ға дейін қызып, қыста, жоғарыда айтқанымыздай, мұз болып қатып жатады.
Мұздың қалыңдығы кей жылы 80 см жетеді. Жоңғар қақпасының негізгі ландшафтық аясы – шөл дала. Бірақ көл мен өзендер жағасы, әсіресе Сасықкөл мен Ұялы көлдерінің маңайында әр түрлі шөптер мен бұталы аласа тоғайлар өте көп өседі.
Су жағасында, су ішінде өсетін өсімдіктерден қамыс, қоға, қияқөлең, тұңғиық, сарытұңғиық кездесетінін атап айтуға болады. Тентектің атырауында батпақты жерлер көп. Соны бойлай теректі-талды ормандар созылып жатады. Кейде Семенов үйеңкісі, жиде, бірлі-жарым қайың кездеседі.
Өте қалың өскен қара бүлдірген тән. Бұталардың арасында итмұрын, үшқат және жыңғыл көп өседі. Тентектің атырауы – құс патшалығы. Мұнда ерте кезден бері-ақ бұйра және күлгін бірқазандар, аққу, үлкен суқұзғын, қалбағай, бақылдақ құтан, көл шағаласы, қырқылдақ шағала, әупілдек, тартар және басқалар ұя салады.
Алакөл аралдарына қарамойнақ шағала ұя салады. Оны бұл жерден қазақстандық орнитологтар осыдан бірнеше жыл бұрын байқады. Алакөл көлдер тобы – суға жүзетін және су бойын мекен ететін құстар үшін жұмақ. Осындағы көлдердің бірі Ұялы деп аталуы тегін емес.
Көрші жатқан таулар – Жоңғар Алатауы мен Барлықтың сілемдерінде – әдетте тасты беткейлерді кекіліктер немесе тау шілдері мекендейді. Қандай да бір қауіп төне қалса, олар ұшу емес, беткеймен тез жорғалап кеткенді артық санайды.
Кекілік жұмыртқасының саны жағынан чемпион болып табылады. Қатаң, қарлы қыста құстар жаппай қырылып қалған жылдары аналық кекілік көктемте бір жолы 22 жұмыртқаға дейін «басады». Кекілік – ауланатын құс, ол – ңшылардың құмартып аулайтын құсы.
Көлдің қамысты қопаларын және атырауларын қабан, ондатр, теңбіл мысық, су егеуқұйрығы мекендейді. Баяғы заманда, шамамен жүз жыл бұрын, мұнда жолбарыс болған. Көлді қоршаған дала мен тауларда елік (сібір елігі), түлкі, борсық, қарсақ, құм қояны, кірпі кездесед Алакөл көлдер тобын және олардың айнала өңірін зерттеуді бұл жерге 1840 және 1841 жж. келіп-кеткен А. И. Шренк бастады.
Оның еңбектері осы өңірде болған көпестер мен елшілерден сұрастыру арқылы алынған мәліметтерге негізделген көптеген болжамдарды жоққа шығарды. Шренк өз кезеңі үшін түбегейлі түрде, өлке табиғатының өсімдіктер әлемін, геологиялық құрылымын, жер бедерін, суын (гидрографиясын) және басқа да ерекшеліктерін зерттеді.
Оның географиялық атаулардың шығуы тегі мен мәнісіне қатысты пікірлері өте құнды. Шренк көптеген бұрынғы географиялық карталарда Алакөл Алақтукөл деп аталғанын байқады. Бұл кездейсоқтық емес. Оның пікірінше, «Алатаукөл», яғни «Алатау тауының көлі» – бұрмаланған форма.
Алатау XIX ғ. Бірінші жартысында және одан бұрын Жоңғар Алатауының жалпы атауы болғанын айта кетейік. Көл атауының шығуын бұлайша түсіндіру біздің кезімізде де оған бірқатар келісуге боларлық түсінік берілуін талап етеді.
Оның Алатау топонимінің басқа, бұл жерлерде осы тау шоғырының Көктау деген атауы бар екендігі туралы хабары да аса мәнді. Бұл жағдайда ол қазақ тілінде Шренктің сөзбе-сөз аударғанындай «Көк тау» («Синие горы») емес, «Аспан таулары», «Көктің тауы» болып шығады.
Зерттеуші Алакөлде орын тепкен Аралтөбе аралының геологиясын зерттеу негізінде ол жанартау негізінде пайда болған дейтін сол кездегі түсінікті түпкілікті теріске шығарды. Тіпті атақты неміс географы А. Гумбольдт арал жанартаудан пайда болды деп сенген.
Шренк Алакөл, Ұялы және Сасықкөл көлдерінде болып, бірқатар маңызды бақылаулар жүргізді. Ол алғаш рет осы араның гидрографиясы туралы дұрыс түсінік қалыптастырды, тұңғыш рет тау  жыныстарының таралғаны таралуы жөнінде мәлімет берді, лайлы көл жағасынан жолбарыстың ізін байқады және өлкенің жер бедері мен өсімдіктер дүниесін толық сипаттап жазды.
Шренктің тағы бір маңызды жаңалығы – Алакөлге баратын жолда Жоңғар Алатауы шатқалына соғып, ол ғылымға белгісіз шыршаны тұңғыш рет суреттеп жазды. Шренк оны қызыл шырша деп атады. Оның зерттеуінен кейін қылқан жапырақты ағаштың бұл жаңа түрін оның құрметіне Шренк шыршасы (Picea Schrenkiana) деп атай бастады. Біздің заманымызда оның тяньшань шыршасы деген басқа синоним атауы қоса қолданылады. Ол, Іле Алатауын қоса алғандағы, Тянь-Шаньның көптеген тау жоталарына сән беріп тұрады.
Шренкке Ебінің желі туралы жергілікті адамдар мынадай ғажайып оқиғаны айтады – жел үңгірлерден шығады, оны жаппақ болған әрекеттен түк шықпайды. Зерттеуші, әрине, бұл мысалдарға сенген жоқ және жер бедерінің ерекшелігіне қарай оның қалай шыққанын дұрыс түсіндіріп берді.
Бір қызығы, жел туралы алғаш рет хабарлаған және жергілікті тұрғындардың оның шығу табиғатыт урады ақылға қонбайтын түсінігі туралы айтқан Плано Карпини саяхатынан соң 600 жыл өтсе де, ол ертегі Шренктің кезіне дейін жалғасып келе жатқаны таңдандырады.
Алакөлге жақын, оның шығыс жақ жағасынан 25 км жерде Қазақстандағы әйгілі минералды су көзі Барлық арасан мен осы аттас курорт бар. Оның суы жүйке, жүректамыр және тірек-қимыл жүйесі органдарын, кейбір тері және ішек-асқазан ауруларын емдеу үшін пайдаланылады.
Мұнда 1840 ж. А. Шренк болып қайтқан. Оның өлшеуі бойынша қайнар суының температурасы 34 0 С болған. Сол кездің өзінде-ақ көптеген науқастар келіп емделген.

Источник:
«От Алтая до Каспия». Атлас памятников и достопримечательностей природы, истории и культуры Казахстана. Алакольский природный заповедник. Том 2.
https://lib.yessenovfoundation.org/atlas-tom-2/files/assets/basic-html/index.html#page25

Фотографии:
Александра Петрова.